دین سنتی در زیمبابوه

دین سنتی آفریقایی زیمبابوه و مؤلفه‌های آن

پایه‌های دین سنتی آفریقایی، که دینی بومی است و مردم زیمبابوه حتی پیش از ورود استعمار و مدرنیزاسیون از آن پیروی می‌کردند، صرفاً بر ایمان پایدار نیاکان سیاه‌پوست «بومی» آفریقا استوار بوده و به‌عنوان امری مقدس حفظ می‌شد.

-  ایمان و باور African Traditional Religion یا ATR دین سنتی آفریقایی- مردمان بومی آفریقا است که زیمبابوه‌ای‌ها را نیز دربر می‌گیرد. بیشتر جوامع آفریقای جنوب صحرای بزرگ این دین را دنبال می‌کنند، در حالی که اسلام دین غالب در شمال آفریقا است.

دین سنتی آفریقایی، مجموعه‌ای از سنت‌های نیاکانی و فرهنگی، تاریخ، باورهای شخصی و تجربه‌های دینی است که به‌صورت شفاهی و از نسلی به نسل دیگر توسط نیاکان نسل کنونی منتقل شده است. این دین بر باورها و اعمالی استوار است که از ایمان مردمان بومی باستانی، یعنی نیاکان، سرچشمه می‌گیرد.

«دین سنتی آفریقایی» شیوه‌ای از زندگی است که همه جنبه‌های زندگی روزمره را دربر می‌گیرد و برخلاف مسیحیت یا اسلام، نه متون مکتوب مشخصی دارد و نه بنیان‌گذار معینی. دین سنتی آفریقایی به باورها و اعمال معنوی بومی اقوام مختلف در سراسر قاره آفریقا از جمله زیمبابوه، اشاره دارد. این نظام دینی، متنوع و پویا بوده و مجموعه گسترده‌ای از آیین‌ها، کیهان‌شناسی‌ها و چارچوب‌های اخلاقی را دربر می‌گیرد.

اقوام زیمبابوه و دین آنان

قوم شونا، گروه قومی غالب در زیمبابوه است. گویش‌های مختلفی ذیل عنوان شونا وجود دارد، از جمله:

مانییکا (شرق زیمبابوه)،

کورکوره (شمال و شمال‌شرق)،

ززورو (استان‌های ماشونالند در مرکز و شرق)،

کارانگا (استان ماسونگو)،

کالانگا (جنوب‌غرب).

قوم دیگر، نده‌بله، در استان‌های جنوب‌غربی زیمبابوه زندگی می‌کنند. تمامی این اقوام، مجموعه‌ای را تشکیل می‌دهند که زیمبابوه نامیده می‌شود و همگی تحت یک دین واحد، یعنی دین سنتی آفریقایی، زندگی می‌کردند. شونا و نده‌بله به‌دلیل تعلق به نژاد آفریقایی، آفریقایی  دین آنان نیز «دین سنتی آفریقایی» خوانده می شود. نام دارد و

دین سنتی آفریقایی همچنان جایگاهی نیرومند در زندگی روزمره زیمبابوه‌ای‌های معاصر دارد.

این دین بر خالق دوردست یعنی خدا (مواری) تمرکز دارد که از طریق ارواح نیاکان (وادزیمو) و ارواح قومی/رؤسای مقدس (مهوندورو) پرستش می‌شود. این ارتباط از طریق واسطه‌ها (سویکیرو) و شفابخشان (نگانگا) برای انجام آیین‌ها، درمان و ارتباط با جهان روحانی صورت می‌گیرد. این دین بر تعادل، حفاظت از طبیعت و جشن‌های چرخه‌ای کشاورزی تأکید دارد و امروزه اغلب با مسیحیت درهم‌آمیخته است.

دین سنتی آفریقایی در زیمبابوه بر خالق برتر (مواری) متمرکز است که از طریق ارواح نیاکان پرستش می‌شود. واسطه‌های روحانی نقشی حیاتی در راهنمایی، شفا و اجرای آیین‌ها دارند و این باورها بر زندگی روزمره، سلامت و حتی رویدادهای سیاسی اثر می‌گذارند. این دین اغلب به‌صورت هم‌گرایانه با مسیحیت، به‌ویژه در کلیساهای رسولی و صهیونیستی، ترکیب می‌شود.

این دین پیش از ورود ادیان بزرگ جهانی مانند مسیحیت و اسلام به آفریقا وجود داشته و تحت تأثیر زمینه‌های فرهنگی، تاریخی و زیست‌محیطی جوامع مختلف آفریقایی شکل گرفته است. ارتباط عمیق با طبیعت از ویژگی‌های اصلی آن است.

دوره پیشااستعماری

پیش از استعمار، زیمبابوه جامعه‌ای کاملاً سنتی بود؛ احتمالاً با اعمال قوم شونا در شرق و نده‌بله در غرب. تفاوت چشمگیری میان باورهای دینی شونا و نده‌بله وجود نداشت. مفهوم خدا پیش از ورود مسیحیت در هر دو سنت وجود داشت. پرستش نیاکان و آیین‌ها بخش جدایی‌ناپذیر عبادت بودند. امروزه باورهای دینی شونا و نده‌بله چنان در هم آمیخته‌اند که تشخیص تفاوت چشمگیر میان آن‌ها دشوار است.

 ATR  باورهای بنیادین 

باورهای اصلی شامل تکریم نیاکان به‌عنوان محافظان، احترام به توتم‌ها و درک بیماری به‌عنوان امری معنوی است. آیین‌هایی مانند مراسم باران‌خواهی و حفاظت از محیط‌زیست ریشه‌ای عمیق در سنت دارند، با وجود حضور پررنگ مسیحیت.

در قلب دین سنتی آفریقایی، باور به وجود یک موجود برتر یا آفریننده قرار دارد که در زبان‌های مختلف آفریقایی با نام‌های گوناگونی از او یاد می‌شود.

همچنین، وجود ارواح، واسطه‌های روحانی و نیاکان پذیرفته می‌شود که میان جهان مادی و معنوی واسطه‌گری کرده و بر جنبه‌های مختلف زندگی انسان و طبیعت تأثیر می‌گذارند.

آیین‌ها و مراسم نقشی اساسی دارند و وسیله‌ای برای ارتباط با جهان روحانی‌اند. این آیین‌ها شامل قربانی، دعا، موسیقی، رقص و گردهمایی‌های جمعی هستند و برای طلب برکت، حفاظت، شفا، باروری و راهنمایی و نیز تکریم نیاکان برگزار می‌شوند.

«دین سنتی آفریقایی» از طریق سنت شفاهی، داستان‌گویی و اعمال اجتماعی منتقل می‌شود و به‌طور عمیق با آداب فرهنگی، ساختارهای اجتماعی و زندگی روزمره درهم‌تنیده است. حس اجتماع و هویت جمعی از عناصر اصلی آن به‌شمار می‌آید.

آیین‌ها و نذورات

آیین‌ها غالباً با استفاده از عناصر طبیعی انجام می‌شوند؛ مانند مراسم باران‌خواهی، جشن‌های برداشت محصول و قربانی حیوانات برای طلب برکت، حفاظت، باروری و هماهنگی با طبیعت. این آیین‌ها پیوند عمیق انسان و طبیعت را نشان می‌دهند.

ارتباط با خدا

ارتباط با ارواح نیاکان معمولاً از طریق واسطه‌ها (جادوگران/پزشکان سنتی) و افراد قدرتمند جامعه برقرار می‌شود. مردم برای حل مشکلات مربوط به سلامت، محصول و خشکسالی به این روش متوسل می‌شوند. باور بر این است که از طریق نیاکان می‌توان با مواری یا اوملیمو ارتباط گرفت. بسیاری از رویدادهای زندگی به جهان ارواح نسبت داده می‌شود و برخی ارواح بدخواه عامل بدشانسی، بیماری یا مرگ دانسته می‌شوند.

ATR مفاهیم و مؤلفه های اصلی 

«دین سنتی آفریقایی» مفهومی سیال است که بنیان‌گذار، کتاب مقدس یا آیین‌نامه ثابت ندارد. این دین مجموعه‌ای از باورها و اعمال نهادینه‌شده بومی آفریقاست که ریشه در فرهنگ دینی کهن دارد و از طریق سنت شفاهی، اشخاص مقدس، مکان‌ها، اشیا و نمادها منتقل شده است.

باورهای دیگر

این نظام دینی چهار باور اساسی دارد:

باور به نیروهای غیرشخصی*

باور به موجودات روحانی*

باور به ایزدان/الوهیت‌ها*

باور به موجود برتر*

مردم آفریقا جهان را انسان‌محور نمی‌دانند، بلکه معتقدند انسان در احاطه قلمرویی از ارواح زندگی می‌کند که خدا بر مجموعه‌ای از ایزدان فرعی و ارواح نیاکان ریاست دارد.

تفکر دینی شونا سراسر زندگی را دربر می‌گیرد و نیاکان جایگاهی محوری دارند. برای دستیابی به صلح، زندگان باید با «مردگان زنده» ارتباط داشته باشند. شوناها خدا را بی‌شکل می‌دانند و معتقدند انسان نمی‌تواند مستقیماً با مواری گفتگو کند. رابطه فردی و صمیمی با خدا، مانند مسیحیت، پذیرفته نمی‌شود.

در دین سنتی شونا، شیطان یا دیو وجود ندارد. جادوگران (وارویی) عامل بسیاری از شرور دانسته می‌شوند. از ارواح مهم می‌توان به ماشاوی (ارواح سرگردان) و مهوندورو (ارواح قومی) اشاره کرد، هرچند مهم‌ترین ارواح، وادزیمو هستند که بر سلامت، زندگی و مرگ تأثیر می‌گذارند.

آیین‌ها و نقش‌ها

آیین‌ها ابزار اصلی ارتباط با جهان روحانی و تقویت انسجام اجتماعی‌اند.

تکریم نیاکان

باور به تأثیر مستمر نیاکان وجود دارد. نذورات غذایی و نمادین در محراب‌ها یا گورها همراه با دعا انجام می‌شود.

تسخیر روح

در این آیین، ارواح به‌طور موقت افراد (واسطه‌ها) را تسخیر می‌کنند و از طریق آنان پیام، شفا و راهنمایی می‌دهند.

فال‌گیری

فال‌گیری برای دانستن آینده و علت مشکلات به‌کار می‌رود و از روش‌هایی مانند پرتاب اشیا، صدف‌ها یا نشانه‌های طبیعی استفاده می‌شود.

درمان و پزشکی

درمان شامل داروهای گیاهی و آیین‌های معنوی است و سلامت جسمی، روانی و روحی را هدف قرار می‌دهد.

آیین‌های فصلی و کشاورزی

این آیین‌ها برای باروری زمین، آب‌وهوای مناسب و محصول فراوان برگزار می‌شوند.

آیین‌های گذار

تولد، بلوغ، ازدواج و مرگ با آیین‌هایی ویژه همراه است که پیوند اجتماعی را تقویت می‌کند.

مکان‌های مقدس

جنگل‌ها، کوه‌ها، رودخانه‌ها و درختان خاص مقدس شمرده می‌شوند و محل نذورات هستند.

ATR تابوها در

تابوها (زویرا) بخشی از اخلاق شونا هستند. نقض آن‌ها بدشانسی، خشکسالی یا مرگ را در پی دارد. این تابوها برای حفاظت از منابع آب نیز به‌کار می‌روند. ارواح آب و جانورانی چون مار پیتون نگهبان تالاب‌ها دانسته می‌شوند.

تأثیر مدرنیزاسیون

مدرنیزاسیون باعث فرسایش دانش سنتی، تغییر سبک زندگی، گسست ساختارهای اجتماعی و تأثیرپذیری از مسیحیت و اسلام شده است.

زیارتگاه‌ها و اشیای مقدس

در دین سنتی آفریقایی، مکان عبادت ثابت وجود ندارد، اما زیارتگاه‌ها اهمیت زیادی دارند. در آن‌ها ظروف سفالی، تنباکو، دانه‌های ارزن انگشتی و داروها نگهداری می‌شود. درآوردن کفش هنگام ورود نشانه احترام است.

جادوگری و افسون

بسیاری از مشکلات زندگی به جادوگری نسبت داده می‌شود. مرگ اغلب طبیعی تلقی نمی‌شود، بلکه نتیجه جادو دانسته می‌شود.

رؤیاها

رؤیاها جدی گرفته می‌شوند و پیام‌هایی از سوی نیاکان تلقی می‌گردند.

موسیقی، طبل‌نوازی و رقص

موسیقی قلب عبادت در زیمبابوه است. آواز، طبل و رقص برای فراخواندن ارواح و تقویت همبستگی اجتماعی به‌کار می‌رود.

اعمال رایج

پرستش نیاکان بخش جدایی‌ناپذیر زندگی شونا و نده‌بله است. نیاکان واسطه میان خدا و انسان‌اند و هم محافظ و هم تنبیه‌کننده به‌شمار می‌آیند.

 و سایر ادیان ATR

زیمبابوه کشوری بسیار مذهبی است. ۸۴٪ جمعیت بالای ۱۵ سال مسیحی هستند؛ بیشترین آن‌ها پیرو کلیساهای رسولی (۳۴٪)، سپس پنطیکاستی‌ها (۲۰٪) و پروتستان‌ها (۱۶٪) هستند. مسلمانان، یهودیان، بوداییان، هندوها و جنبش‌های دینی جدید در اقلیت‌اند. با این حال، هر آفریقایی با دین سنتی آفریقایی زاده می‌شود و بسیاری از زیمبابوه‌ای‌ها آزادانه میان دین سنتی و کلیساهای مسیحی مختلف رفت‌وآمد می‌کنند.

ص / امینی

منابع:

https://reliefweb.int/report/zimbabwe/religious-and-traditional-beliefs-and-practices-predictors-mental-and-physical-health-outcomes-and-role-religious-affiliation-health-outcomes-and-risk-taking

https://africasocialwork.net/wp-content/uploads/2021/07/paper-2-vincent-mabvurira.pdf

https://africasocialwork.net/wp-content/uploads/2021/07/paper-2-vincent-mabvurira.pdf

https://culturalatlas.sbs.com.au/zimbabwean-culture/zimbabwean-culture-religion

https://www.grin.com/document/594088

https://www.scielo.org.za/scielo.php